< > > نو یافته های باستان شناسی در بندر سیراف - خلیج فارس همیشه فارس < > <>
خلیج فارس همیشه فارس

PERSIAN GULF FOR EVER


   

نويسنده : MOHAMMAD-R ; ساعت ٩:۱۸ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ٢۱ مهر ۱۳۸٩

نو یافته های باستان شناسی در بندر سیراف

بر کرانه های خلیج فارس به فاصله تقریبی 240 کیلومتری جنوب شرقی بندر بوشهر و 380 کیلومتری بندر عباس بندر باستانی سیراف قرار گرفته این بندر در 27 درجه و 38 دقیقه عرض شمالی 52 درجه و 20 دقیقه طول شرقی گرینویچ قرار دارد. جغرافیدانان و مورخین قرون اولیه اسلامی از جمله بلاذری ، سلیمان سیرافی ، ابن حوقل ، مقدسی ، یاقوت حموی ، مسعودی و… هر یک به نوعی به توصیف سیراف پرداخته ، برخی رونق بازرگانی و گرمای شدید آن را شرح داده اند و برخی دیگر ثروت مردم و زیبایی بناهای آثار را تشریح نموده اند. عده ای معتقدند اولین کسی که اطلاعات مفصلی در مورد سیراف ارائه نموده استخری می باشد. در ذیل به نوشته استخری که از همه کامل تر است اشاره می نماییم. وی که در سال 346 هجری قمری می زیسته در مورد سیراف می نویسد : سیراف با شیراز برابری می کند بندری است گرمسیری و خانه های آن را از چوب ساج وچوب های دیگری که از هندوستان و زنگبار می آوردند بنا می کنند . واردات شهر عبارت بود از عود و عنبر و کافور و جواهر و خیزران و عاج و آبنوس و کاغذ و صندل و دیگر عطر ها و دواها که آنها را وارد کرده و به جمیع دنیا صادر می کنند و از انواع پارچه ها و منسو جات کتانی خوب و همچنین مروارید صادر و در آنجا خرید وفروش می شود.
مقدسی در احسن التقاسیم ( تألیف 375 هجری قمری ) به رونق سیراف اشاره داردو در این ارتباط می نویسد: « سیراف قصبه اردشیر خره بود و به هنگام آبادی آن آن را از بصره برتری می دانستند زیرا که ساختمان هایش استوار و بازارهایش پر رونق و مردمش ثروتمند و نامش بلند آواز بود و معبر چین و انبار فارس و خراسان بشمار می رفت».
و اما سلیمان سیرافی به تجارت سیراف با چین اشاره دارد وی می نویسد: « سیرافیان ایستگاه کشتی های چینی و مرکز تجارت چین با سرزمین های اسلامی است و صادرات و واردات این سرزمین ها در سیراف متمرکز می گردد و آنچه به چین صادر می شود نیز از این بندر بر کشتی ها بار می شود.
در تاریخ وصاف آمده بر عهد آل بویه سیراف شهری بزرگ و آباد و مکان گروه کثیری از علماء و محققان و بازرگانان بود در این شهر کثرت جمعیت به حدی بود که دکان ها و حجره ها و خانه ها را در دو سه چهار طبقه ساخته بودند گهگاه سلطان معظم ابوشجاع عضدو الدوله فنا خسرو به سیراف نزول می فرمود و در آنجا خیمه و خرگاه بر پای داشت.

پیشینة مطالعات باستان شناسی در بندر سیراف
بندر باستانی سیراف به دلیل نام درخشانی که در طول تاریخ داشته همواره مورد توجه بازدید کنندگان و سیاحان قرار گرفته و نخستین کسی که گزارش مفصلی در این زمینه دارد جیمز موریه است که بین سال های 9-1808 میلادی در ایران بسر می برده است. پس از او کاپیتن کامپورن عضو بحریه هندوستان می باشد که خود شخصاً در سال 1835 میلادی بندر سیراف را دیده و درباره این بندر مطالبی نوشته است . سرآرنولد ویلسون در سال 1911 و موسیو پزار در سال 1913 از سیراف دیداری داشته اند. اولین فصل حفاری در سیراف در فاصله ماههای اکتبر و دسامبر 1966 به سر پرستی دیوید وایت هاوس به منظور کشف اطلاعات راجع به وضع بازرگانی و موقعیت محلی سیراف تحت نظارت قانون تحقیقات ایران شناسی انگلستان انجام گرفت و به مدت هفت فصل ادامه یافت و در این رابطه چندین بنا حفاری و آشکار گردید که عبارتند از کوزه های سفال پزی – قصر باشکوه – مسجد جامع – بازار – کارگاه سفال سازی – کاروانسرا – گمرک و حمام .

آثار موجود در بندر سیراف
بطور کلی آثار باستانی در بندر سیراف بطور پراکنده ودر چندین نقطه از سیراف دیده می شود که عبارت از بخش ساحلی که آثاری از گمرک ، حمام عمومی – بازار کوره های سفال پزی در بخش کوهستانی نیز به طول 6 کیلو متر و عرض 2 کیلومتر از ابتدای عراضی غرب دره لیر تا حوالی جبهه شرقی در انتهای بندر سیراف ودر راه سیراف به پرک پایان می پذیرد. این آثار عبارتند از : 1 – دخمه ها ومقابر دره لیر 2 – در ه لیرو مقابر آن در بازوی غربی دره 3 – تل گنبد 4 – سد و بناهای آبرسانی در ده لیر 5 – آثار بین بازوی غربی دره لیر و مسجد امام حسن 6 – چاههای آب قدیمی 7 – قبور با سنگ قبر با خط کوفی 8 – آثار شرق بندر سیراف و قلعه فعلی نصوری 9 – گور منسوب به سیبویه 10 مسجد امام حسن 11 – خونه گوری

عملیات گمانه زنی
بندر سیراف به علت شرایط جغرافیایی خود که از یک طرف محدود به دریا و از دیگر به کوه متصل است و فاصله کوه تا دریا بسیار کم می باشد باعث شده تا این بندر با کمبود زمین مواجه گردد. لذا اهالی بومی منطقه با دست اندازی به آثار اقدام به ساخت و سار می نمایند از طرف دیگر با گسترش فاز 9 و 10 پارس جنوبی بخش های عمده ای از این بندر تبدیل به مراکز صنعتی و پتروشیمی خواهد شد. لذا مدیریت میراث فرهنگی بوشهر در یک اقدام فوری در قالب برنامه ای اضطراری اقدام به تعیین حریم این بندر باستانی نمود. تا از این طریق از گسترش ساخت و ساز و تخریب آثای موجود جلوگیری به عمل آورد. در این راستا گروهی از باستان شناسان به سرپرستی نگارنده به مدت 50 روز ( بهمن تا اسفند 1381) اقدام به گمانه زنی و عملیات تعیین حریم از ابتدای بخش ساحلی تا انتهای بخش کوهستانی منطقه نمود که در پایان ما به نتایج بسیار خوبی دست یافتیم. کشف مواد باستان شناسی از قبیل قطعات سفال منحصر به فرد با نقوش متنوع که خود دلیل بر تبادلات تجاری و بازرگانی اقوام مختلف می باشد و همچینین آثار معماری از قبیل ستون های گچی و اتاق های دو طبقه و ابزار متعدد در این عملیات به دست آمد. ما در طی این 50 روز بیش از 30 گمانه در بخش ساحلی و کوهستانی زدیم که در همه گمانه ها به آثار از قبیل سفال معماری دست یافیتیم . این مورخین ( استخری و ابن حوقل) به دو طبقه بودن ساختمان های بندر سیراف اشاره نموده اند که ما نیز در این برنامه به آن دست پیدار کردیم.
کشف سیستم فاضلاب شهری که عبارت بود از لوله های سفالین به قطر 40 سانتیمتر و طول 50 سانتیمتر که به صورت چفت و بست لوله های طویلی را تشکیل می داد و بدینگونه فاضلاب بندر را به دریا هدایت می کرد از دیگر مواردی بود که در این عملیات بدست آوردیم که در حقیقت از قدیمی ترین سیستم های فاضلاب شهری در ایران بشمار می رود.
قطعات گچبری مانند گل و بوته ، دندانه موشی و کتیبه هایی با کلماتی همچون لااله الا الله از دیگر مواردی هستند که در چند گمانه بدست آوردیم ما در این برنامه علاوه بر تعیین حریم این بندر به وسعت 5 کیلو متر در 3 کیلومتر به نتایج خوبی دست یافتیم که انشاءالله با تجزبه و تحلیل مواد بدست آمده گزارش کامل آن منتشر خواهد شد.


جمید زارعی
سرپرست هیأت باستان شناسی سیراف