< > > حمایت و توسعه محیط زیست دریائی خلیج فارس و دریای عمان - خلیج فارس همیشه فارس < > <>
خلیج فارس همیشه فارس

PERSIAN GULF FOR EVER


   

نويسنده : MOHAMMAD-R ; ساعت ٩:٢٩ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ٢۱ مهر ۱۳۸٩

دکتر جمشید ممتاز
به تاریخ 27 سپتامبر 1971 به مناسبت تشکیل سمیناری در بیروت
راجع به محیط زیست و توسعه، دولت کویت با تأکید بر خطراتی که
محیط زیست خلیج فارس را تهدید می کند خواستار تشکیل کنفرانس
منطقه ای با شرکت کشورهای ساحلی به منظور تنظیم کنوانسیونی در زمینة
حراست از محیط زیست دریائی شد.
تصویب کنوانسیون لندن مورخ 2 نوامبر 1973 درخصوص جلوگیری
اعلام « منطقه ویژه » از آلودگی ناشی از فعا لیت کشت یها که خلیج فارس را
می کند و همچنین تصمیم شورای حاکم برنامة مح یط زیست ملل متحد در
ماه مارس 1974 مبنی بر ضرورت حراست از خلیج فارس و قبول نقش
هماهنگ کنندة اقداماتی که در این زمینه انجام خواهد گرفت، به فعالیت
کشورهای ساحلی در جهت اتخاذ تصمیماتی به منظور حمایت و توسعة
محیط زیست خلیج فارس و دریای عمان سرعت بیشتری بخشید.
1. خلیج فارس، منطقة ویژه
براساس کنوانسیون لندن 1973 خلیج فارس همانند دریای مدیترانه ،
دریای سرخ، دریای بالتیک و دریای سیاه منطقة ویژه شناخته شده است . 1
1. ضمیمة یک کنوانسیون.
مجلة حقوقی / شمارة یازدهم _ 6
موقعیت این دریاها از لحاظ اقیانوس شناسی و اکولوژیکی و همچنین
تراکم تردد کشتی ها اتخاذ تدابیر ویژه ای ر ا برای پیشگیری آلودگی ناشی
از کشتی ها می طلبد.
تردیدی نیست که خصوصیات جغرافیائی و طبیعی خلیج فارس و
آسیب پذیری آن در مقابل آلودگی ایجاب می کند که دولتهای ساحلی
تدابیری در سطح منطقه برای حراست از محیط زیست دریائی، با در نظر
داشتن کلیه منابع آلودگی، اتخاذ نمایند.
حجم آب خلیج فارس با وسعتی معادل 250,000 کیلومتر مربع و
عمق متوسط 35 متر، اندک است، مضافاً اینکه تنگی گلوگاه هرمز سبب
می شود که آبهای آن به کندی تجدید شود . 2 شوری آب در این محدودة
دریائی به علت عمق کم آن و درجة حرارت بالا در منطقه بسیار زیاد است
و سبب می شود که از توانائی پالایش و تصفیة فضولات توسط آب دریا به
صورت محسوسی کاسته شود. 3
اهمیت مخازن نفتی در منطقه و افزایش تولیدات و صادرات آن در
سالهای اخیر مهمترین عامل در آلودگی آبهای خلیج فارس به شمار می رود.
طبق آمار منتشر شده توسط سازمان ملل متحد، تولید نفت هشت کشور
ساحلی خلیج فارس در سال 1985 نزدیک به هفتصد میلیون تن متریک
تخمین زده شده است که سهم تولیدات فلات قاره به 1,180,425,000 تن
متریک می رسد که بیش از 600 چاه نفتی استخراج می شود. 4 بخش مهمی
از تولیدات نفتی توسط نفتکش های غول پیکر از بیست و چهار پا یانة نفتی
2. سخنرانی آقای دکتر مسعود کیهان در سمینار خلیج فارس، 24 مهرماه 1341 ، تهران. سخنرانی های
ایراد شده در این سمینار توسط ادارة کل انتشارات رادیو در دو جلد تحت عنوان سمینار خلیج فارس به چاپ
. رسید. رک. به ج 1، ص 10 17
3. دکتر محمد سعید صبارینی: دریا و محیط زیست، ترجمة دکتر حسن محمدی، سازمان منطقه ای محیط
. زیست دریائی کویت، 1987 ، ص 37
4. 1934 ENERGY STATISTICS YearBook /U.N./New York, 1986 pp. 156-138.
7 _ حمایت و توسعة محیط زیست دریایی ...
به خارج از منطقه صادر می شود. در چنین شرایطی فوران احتمالی چاه های
نفتی، برخورد نفتکش ها و همچنین عملیات تخلیة آب توازن آنها هرکدام
ممکن است خطرات مهمی برای محیط زیست دریائی به دنبال داشته باشد .
طبق آمار موجود به علت عملیات تخلیه آب توازن، همه سا له بین 4 الی 5
میلیون تن نفت به آبهای خلیج فارس ریخته می شود.
در سالهای اخیر کشورهای منطقه به علت افزایش درآمدهای نفتی از
رشد بی سابقه ای در زمینه های صنعتی، حمل و نقل و توسعة شهری
برخوردار شده اند. در حال حاضر نزدیک به شش میلیون نفر در مراکز
شهری ساحلی ز ندگی می کنند و انتظار می رود که جمعیت بعضی از این
شهرها در کمتر از یک دهه دو برابر شود . تخلیه زباله های شهری به دریا،
تخلیه پس آب گرم و شور کارخانه های آب شیرین کن و همچنین استفاده
از ماسة بستر دریا برای فعالیت های شهرسازی و صنعتی، همگی از عواملی
است که محیط زیست دریائی را بطور محسوسی مختل می کند. 5
2. نقش هماهنگ کنندة برنامة محیط زیست ملل متحد
متعاقب کنفرانس محیط زیست که به سال 1972 توسط ملل متحد در
استکهلم تشکیل شد، مجمع عمومی ملل متحد مبادرت به تنظیم این برنامه
نمود. 6 به سال 1976 این برنامه براساس توص یة ط رح اجرائی کنفرانس
دریاهای » استکهلم مبادرت به تنظیم و تصویب برنامه ای موسوم به
کرد. نظر به خصوصیات اکولوژیکی و جغرافیائی هر منطقه « منطقه ای
دریائی و وجود منافع مشترکی بین کشورهای ساحلی این دریاها، کنفرانس
استکهلم و برنامة محیط زیست را بر آن داشت که برای دس تیابی به نتایج
. 5. دکتر حسن محمدی، همان مأخذ، ص 36 و 41
. 6. قطعنامة 2997 مجمع عمومی ملل متحد به تاریخ 15 دسامبر 1972
مجلة حقوقی / شمارة یازدهم _ 8
بهتر، مسائل مربوط به محیط زیست دریائی حتی الامکان در سطح منطقه
مورد بررسی قرار گیرد و برای جلوگیری از آلودگی محیط زیست دریائی،
دولتها اقدام به پذیرش تعهداتی در سطح منطقه بنمایند . بدین ترتیب
خلیج فارس نیز توسط شورای مدیران حکام برنامة محیط ز یست ملل متحد
در فهرست دریاهای منطقه ای قرار گرفت و این برنامه مسئولیت هماهنگی
اقدامات کشورهای ساحلی و مؤسسات ملل متحد ر ا به منظور تنظیم یک
کنوانسیون منطقه ای به عهده گرفت. 7
به سال 1976 این رکن سازمان ملل متحد، مبادرت به اعزام هیئت
واقعیت یابی 8 متشکل از نمایندگان برخی از مؤسسات تخصصی ملل متحد از
جمله سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، سازمان آموزش ع لمی و
فرهنگی ملل متحد، سازمان بهداشت جهانی و سازمان دریائی بین المللی به
منطقه کرد . هیئت مذکور اقدام به شناسائی و بررسی مسائل نمود و براساس
اطلاعات جمع آوری شده، پیش نویس طرح اجرائی برای مقابله با آلودگی را
تهیه کرد. این پیش نویس که جنبه های علمی و اجتماعی اقتصادی
حراست از محیط زیست منطقه را مورد بررسی قرار می دهد، در جلسه ای با
حضور کارشناسان مؤسسات تخصصی ملل متحد در پاریس از 16 تا 18
ژوئن 1976 مورد بررسی و تجدید نظر قرار گرفت.
متعاقب این جلسه، کارشناسان کشورهای ساحلی در سه نوبت
به منظور فراهم کردن مقدمات کنفرانس منطقه ای گرد هم آمدند : ابتدا از
تاریخ 6 تا 8 دسامبر 1976 برای بحث و تبادل نظر و توافق اصولی
در حال .(A/CONF.48/ 7. توصیة شمارة 102 کنفرانس استکهلم درخصوص همکاری منطقه ای ( 14
حاضر برنامة دریاهای منطقه ای، یازده منطقة دریائی از جمله خلیج فارس و دریای عمان را در بر م یگیرد.
برای کسب اطلاعات بیشتر در این خصوص رجوع کنید به:
P.H. Sand: “The Rise of Regional Agreements fo Marine Protection” In The Law of the Sea
Essays in Memory of Jean Carroz F.A.O. Rome 1987 p.223-232.
8. fact fining.
9 _ حمایت و توسعة محیط زیست دریایی ...
درخصوص طرح کنوانسیون تهیه شده و توسط برنامة محیط زیست، س پس
از تاریخ 24 تا 26 دسامبر 1976 برای شناس ائی منابع مختلف آلودگی در
منطقه، و بالاخره از 13 تا 20 ژوئیه 1977 برای بررسی امکان ایجاد مرکز
کمکهای متقابل در موارد اضطراری. 9
به دنبال تصمیم شورای برنامه محیط زیست ملل متحد، مدیر اجرائی
این برنامه از دولتهای ایران، عراق، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و
امارات متحده دعوت کرد که از تاریخ 15 تا 23 آوریل 1978 در کنفرانس
نمایندگان تام الاختیار منطقه ای در کویت شرکت کنند.
کنفرانس که با شرکت نمایندگان کلیة کشورهای ساحلی تشکیل
شد مبادرت به تصویب طرح عملیاتی برای حمایت و تو سعة محیط زیست
دریائی و نواحی ساحلی، کنوانسیون منطقه ای کویت برای همکاری دربارة
حمایت زیست دریائی در مقابل آلودگی و پروتکل مربوط به همکاری
برای مبارزه با آلودگی ناشی از نفت و سایر مواد مضر در موارد اضطراری
نمود. 10 در آخرین روز کنفرانس، کلیة دولتهای شرکت کنند ، به استثنای
عمان، کنوانسیون کویت و پروتکل ضمیمه را امضاء کردند و به تاریخ 30
ژوئن 1978 ، بعد از سپری شدن نود روز از تاریخ سپرده شدن پنجمین سند
نگهدارنده یا امین » تصویب به دولت کویت که عهده دار وظایف دولت
می باشد، لازم الاجراء شده است. 11 « کنوانسیون
بعد از گذ شت بیش از ده سال از تاریخ فوق و به دنبال برقراری
، آتش بس بین جمهوری اسلامی ایران و عراق به تاریخ 29 مارس 1989
9. سند نهائی کنفرانس نمایندگان تام الاختیار منطقه ای کویت دربارة حمایت و توسعة محیط زیست و
. نواحی ساحلی کویت، 15 23 آوریل 1978
10 . متن کامل کنوانسیون و پروتکل در ضمیمة کتاب حقوق بین الملل دریاها تألیف رابین چرچیل و آلن
لو ترجمة بهمن آقائی (از انتشارات دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی) آمده است.
11. The Sirewe Fall Winte, 1979. p.2
مجلة حقوقی / شمارة یازدهم _ 10
پروتکل راجع به آلودگی دریائی ناشی از اکتشاف و استخراج از فلات قاره
به امضای کلیة دول عضو کنوانسیون کویت رسید . پروتکل حاضر در پایان
نودمین روز پس از تاریخ سپردن حداقل پنج سند تصویب یا پذیرش،
موافقت و یا الحاق به آن، لازم الاجراء خواهد شد.
قسمت اول
تعهدات دولتها
در چارچوب کنوانسیون منطقه ای کویت
دولتهای عضو کنوانسیون کویت متعهد می شوند که در محدودة
دریائی که در شمول جغرافیایی کنواسیون است 12 اقدام به جلوگیری و یا
کاستن از آلودگی 13 محیط زیست بنمایند . هدفی را که دولتهای عضو دنبال
12 . براساس مادة 2، کنوانسیون شامل محدودة دریائی منطقه ای است که از جنوب محدود است به
خطوطی که نقاط جغرافیایی زیر را به هم وصل می کند:
از رأس ضربت علی به مختصات 16 درجه و 39 دقیقة شمالی و 53 درجه و 3 دقیقه و 30 ثانیه شرقی.
به نقطه ای با مختصات 16 درجة شمالی و 53 درجه و 25 دقیقه شرقی.
به نقطه ای با مختصات 17 درجه شمالی و 56 درجه و 30 دقیقة شرقی.
به نقطه ای با مختصات 20 درجه و 30 دقیقة شمالی و 60 درجة شرقی.
سپس به رأس الفاسته با مختصات 25 درجه و 4 دقیقه شمالی و 61 درجه و 25 دقیقه شرقی که از این
نامیده می شود. این منطقه شامل خلیج فارس، دریای عمان و منطقه ای به عرض « منطقه دریائی » پس
تقریبی 200 میل دریائی درمقابل سواحل عمان در اقیانوس هند می شود.
داخل کردن مواد یا انرژی در محیط زیست » 13 . براساس مادة 1 کنوانسیون، مقصود از آلودگی دریائی
دریائی بوسیله انسان بطور مستقیم یا غیرمستقیم می باشد که اثرات زیان بخش مانند آسیب رساندن به منابع
زنده و خطر برای سلامت انسان و ایجاد مانع در فعالیت های دریائی از جمله ماهیگیری و لطمه زدن به
کیفیت از لحاظ استفاده از آب دریا و کاهش وسایل رفاهی به بار آورد یا احتمال ایجاد اینگونه خطرات
کلیه کنوانسیونهای منطقه ای که در چارچوب برنامة محیط زیست ملل متحد تنظیم شده از .« را در بر باشد
آلودگی همین تعریف را کرده اند. این تعریف با مختصر تغییراتی مورد قبول کنوانسیون 1982 حقوق
دریاها نیز قرار گرفته است.
11 _ حمایت و توسعة محیط زیست دریایی ...
می کنند حفاظت از محیط زیست منطقه، از طریق مقابله با کلیه منابع
آلودگی است.
پنج منبع آلودگی مورد شناسائی کنوانسیون کویت قرار گرفته است :
آلودگی ناشی از تردد کشتی ها، آلودگی ناشی از تخلیه مواد زائد از کشتی
و هواپیما، آلودگی واقع در خشکی، آلودگی ناشی از اکتشاف و
بهره برداری از منابع بستر و زیر بستر دریا، و سرانجام آلودگی ناشی از
سایر فعالیتهای انسان . 14 تأکید بر این منابع آلودگی از جملة ویژگیهای
کنوانسیون ک ویت در مقایسه با دیگر کنوانس یونهائی است که تاکنون برای
حراست از دریاهای منطقه ای تنظیم شده است . آلودگی ای که بیشتردر
مد نظر است آلودگی ناشی از بهره برداری از شن و ماسه برای شهرسازی و
دیگر فعالیت های صنعتی از جمله ایجاد کارخانه های آب شیرین کن است،
بطوریکه فعالیت های مذکور منجر به مختل کردن تولید میگو در خلیج
کویت و آبهای مجاور بحرین شده است. 15
برای مقابله با این منابع آلودگی دول عضو کنوانسیون متعهد
می شوند که منفرداً و یا به صورت مشترک کلیة اقدامات لازم را اتخاذ و
با یکدیگر همکاری کنند. 16
14 . مواد 4 الی 8 کنوانسیون.
15. UNEP/WG. 10-. Background Paper 2, 11 May 1977.
16 . مادة 3 کنوانسیون.
مجلة حقوقی / شمارة یازدهم _ 12
الف
اقداماتی که دول عضو کنوانسیون باید بعمل آورند
کنوانسیون کویت همانند دیگر کنوانسیونهای مربوط به حفاظت از
محیط زیست، بخودی خود قابل اجرا نیست و اجرای مفاد آ ن مستلزم اتخاذ
اقداماتی به صورت انفرادی و یا دسته جمعی توسط دولتهای متعاهد است.
1. اقدامات انفرادی
وضع مقررات مل ی: دولتهای عضو کنوانس یون موظف اند ضوابط
و قوانین و مقررات ملی و داخ لی مورد لزوم برای حفاظت از
محیط زیست را وضع کنند . به دنبال برگزاری کنفرانس محیط زیست
به سال 1972 در استکهلم، اکثر کشورهای ساحلی خلیج فارس مبادرت
به تصویب قوانین و تصویبنامه هایی برای مبارزه با آلودگی محیط
زیست دریائی نموده اند. 17 مع هذا در عمل، این مجموعه مقررات برای
اجرای سریع ترتیبات کنوانسیون کا فی تشخیص داده نشده است و
چنین به نظر می رسد که دولتهای عضو باید در تکمیل و هماهنگ
کردن این مجموعه اقدام نمایند. 18
ضمناً دولتهای عضو کوشش خواهند کرد که سیاستهای ملی
خود را برای انجام مؤثر تعهدات خود هماهنگ سازند و برای این
مصوب « حفاظت دریا و رودخانه های مرزی از آلودگی با مواد نفتی » 17 . از جمله ایران: قانون مربوط به
1354/11/14 که مشتمل بر نوزده ماده و هشت تبصره است. برای جزئیات بیشتر رک. به آقای حسن
فصلنامة حق، دفتر « حقوق بین الملل در برابر مسئله خسارت وارده به دولتها در گسترة دریاها » : حبیبی
. یکم، فروردین خرداد 1364 ، ص 116
18. In Depth Evaluation and Reorientation of the Kuwait Action Plan Report of the Ad Hoc
GROVP of Experts Kuwait, 28 May – 9 June 1988, ROPME/WG-37/2 p.17.
13 _ حمایت و توسعة محیط زیست دریایی ...
منظور یک مرجع ملی تعیین کنند، که در ایران این مرجع سازمان
حفاظت محیط زیست است.
الحاق به کنوان سیونها: برای مبارزه با آلودگی ناشی از تردد
کشتی ها و همچنین آلودگی ناشی از تخلیة مواد زائد از کشتی و
هواپیما، کنوانسیون کویت از دول عضو می خواهد که اقدامات منا سب
را با رعایت مقررات کنوانسیو نهای بین المللی معمول دارند . در این دو
مورد چنین تشخیص داده شده که مقررات موجود در سطح بین المللی
کافی است و احتیاجی به تنظیممقرراتی در سطح منطقه نیست. در طرح
عملیاتی ک نوانسیون مورد بحث، به کنوانسیو نهای مورد نظر که عبارتند
از کنوانسیون 1954 لندن برای جلوگیری از آلودگی دریا به مواد نفتی
و اصلاحیه های آن، کنوانسیون 1972 لندن دربارة جلوگیری از
آلودگی دریا ناشی از تخلیه مواد زائد و مانند آن در آب و بالاخره
کنوانسیون 1973 لندن بر ای جلوگیری از آلودگی ناشی از کشتی ها
(اصلاح شده بوسیلة پروتکل 1978 ) صراحتاً اشاره گردیده و از دولتها
خواسته شده است که اقدامات خود را در جهت حمایت از منطقه،
خصوصاً از طریق تصویب این کنوانسیونها، توسعه دهند. 19
تعدادی از دولتها به این کنوانسیو نها ملحق شده اند، ولی اکثراً به
علت کندی و طولانی بودن تشریفات تصویب، به این توصیه توجه
نداشته و در مواردی به درج برخی از مقررات این کنوانسیونها در
مربوط به » قوانین و مصوبات خود اکتفا کرده اند. ایران در قانون
مصوب « حفاظت دریا و رودخانه های مرزی از آلودگی با مواد نفتی
1354 خود از مقررات کنوانسیون 1973 پیروی کرده است.
19 . بند 25 طرح عملیاتی برای حمایت توسعة محیط زیست دریائی.
مجلة حقوقی / شمارة یازدهم _ 14
2. اقدامات دسته جمعی
تنها در مورد قابل ذکر، تنظیم پروتکلهائی برای انضمام به
کنوانسیون کویت است . براساس کنوانسیون مذکور دولتهای متعاهد
موظف اند در تنظیم و تصویب پروتکل هائی که متضمن اقدامات و خط
مشی ها و ضوا بط مورد توافق برای اجرای کنوانسیون باشد با هم همکاری
نمایند. علاوه بر پروتکل همکاری منطقه ای برای مبارزه با آلودگی ناشی از
نفت و سایر مواد مضر، در موارد اضطر اری که همزمان با کنوانسیون
کویت صویب رسید و پروتکل مربوط به آلودگی ناشی از اکتشاف و
استخراج از فلات قاره و بستر دریا که اخیراً به امضای دولتهای عضو
کنوانسیون رسیده در طرح عملیاتی پیشنهاد شده است که دولتهای متعاهد با
همکاری برنامة محیط زیست ملل متحد مبادرت به تهیة پروتک ل هایی
اضافی نمایند . زمینه های مورد توافق که ممکن است موضوع پروتکل های
جداگانه ای باشد عبارت است از : همکاری علمی و فنی، توسعة حفاظت
حمایت و استفادة هماهنگ از منابع زندة دریائی منطقه، مسئولیت و جبران
خسارت ناشی از آلودگی محیط زیست دریا و آلود گی ناشی از منابع واقع
در خشکی 20
نظر به اهمیت این منبع آلودگی در منطقه از سال 1983 اقدامات
گسترده ای به منظور تهیة پروتکلی در این خصوص انجام گرفته است، ولی
متأسفانه تاکنون به علت عدم تفاهم جمهوری اسلامی ایران و عراق در
مورد نحوة برخورد با آلودگی ناشی از رودخانه های مرزی، طرح پروتکل
مربوط به تصویب نرسیده است؛ مع هذا انتظار می رود که با برطرف شدن
آخرین موانع در آیندة نزدیک دولتهای عضو کنوانسیون کویت مبادرت
به تصویب و امضای آن بنمایند.
20 . بند 24 طرح عملیاتی.
15 _ حمایت و توسعة محیط زیست دریایی ...
ب
الزام دولتهای عضو به همکاری با یکدیگر
کنوانسیون کویت توصیه می کند که همکاری در زمینه های مورد
سازمان منطقه ای برای حمایت از » نظر حتی الامکان در چارچوب
انجام گیرد. 21 « محیط زیست دریائی
1. زمینه های همکاری
دولتهای عضو یا یکدیگر در زمینة تحقیقات علمی کنترل و ارزیابی
مربوط به آلودگی در منطقه دریائی همکاری خواهند نمود و اطلاعات
حاصله و دانستنی های علمی را جهت اجرای کنوانسیون و پروتکل های آن
مبادله خواهند کرد. تدوین و ایجاد هماهنگی برنامه های ملی تحقیقاتی و
مراقبت و ارزیابی مربوط به منابع آلودگی، دیگر زمینة همکاری است که
کنوانسیون مقرر داشته است. به منظور حصول اطمینان از دستیابی به این
هدف، دولتها مبادرت به ایجاد شبکة منطقه ای خواهند نمود. بالاخره برای
مقابله با آلودگی، دولتها موظف خواهند بود با یکدیگر در تهیه و تنظیم
برنامه های کمکهای فنی و غیره همکاری نمایند. 22
2. سازمان منطقه ای برای حمایت از محیط زیست دریائی
کنوانسیون کویت بکرات بر این نکته تأکید داشته است که
دولتهای عضو می توانند مستقیماً و یا در صورت لزوم از طریق سازمانهای
21 . مواد 4 و 12 کنوانسیون.
22 . ماده 10 کنوانسیون.
مجلة حقوقی / شمارة یازدهم _ 16
ذی صلاح بین المللی و یا منطقه ای با یکدیگر همکاری نمایند. تردیدی
نیست که توسل به سازمانهای بین المللی از جمله سازمان کشتیرانی
بین المللی و یا ترتیبات سازمانی برنامه محیط زیست ملل متحد که از
امکانات فنی و تخصصی لازم برخوردار هستند، بهترین شرایط را برای
همکاری فراهم می نماید. بدین ترتیب دولتهای عضو در انتخاب چارچوب
تشکیلاتی همکاری های دوجانبه و چندجانبة خود از آزادی عمل
برخوردارند. معهذا در مورد تهیه و تنظیم برنامه های کمکهای فنی و غیره
در زمینه های مربوط به آلودگی، کنوانسیون از دولتها می خواهد که
همکاری در چهارچوب سازمان منطقه ای برای حمایت از محیط زیست
دریائی انجام گیرد.
سازمان منطقه ای برای حمایت از محیط زیست دریائی و یا
23 که علامت اختصاری آن به انگلیسی است، توسط دولتهای عضو « راپمی »
کنوانسیون تأسیس شده و مقر دائمی آن در کویت است. این سازمان از
سال 1981 فعالیت خود را آغاز کرده است.
سازمان از یک شورا متشکل از نمایندگان دولت متعاهد یک
دبیرخانه و یک کمیسیون قضائی برای حل اختلافات که ترکیب و حدود
اختیارات آن هنوز مشخص نشده است، تشکیل می شود. از جمله وظایف
شورا بررسی مرتب اجرای کنوانسیون و پروتکل های آن و برنامة عملیاتی
است. در این راستا شورا موظف است که وضع آلودگی دریا و اثرات آن
بر منطقه را براساسگزارش هائی که از طرف دولتهای متعاهد و
سازمان های صلاحیت دار دریافت می دارد، مورد بررسی قرار دهد. دبیرخانة
سازمان که شامل پرسنل لازم و در رأس آن یک دبیر اجرائی است که
توسط شورا انتخاب می شود، دارای وظایف و مسئولیت های متعددی است.
23. Regional Proctective Organization of Martime Environment (ROPME).
17 _ حمایت و توسعة محیط زیست دریایی ...
گذشته از وظایفی که صرفا جنبة اداری دارد، دبیرخانه موظف است در
صورت تقاضای هریک از دول عضو، ترتیبات لازم را برای تأمین کمک
فنی و راهنمائی برای تهیه و طرح قوانین ملی مربوط فراهم نماید. از دیگر
وظایف شایان ذکر، تنظیم و اجرای برنامه های کارآموزی در زمینه های
مربوط به اجرای کنوانسیون و پروتکل های آن است. 24
با وجود جو نامساعد حاکم در منطقه، این سازمان توانسته است در
طول سالهای اخیر نقش مؤثری در جمع آوری اطلاعات اساسی دربارة
محیط زیست منطقه داشته باشد. تاکنون با کمک برنامة محیط زیست ملل
متحد و برخی از مؤسسات تخصصی آن، سازمان مطالعاتی به منظور ارزیابی
منشأ و میزان آلودگی و اثرات آن در منطقه انجام داده است. 25
مع هذا باید اذعان داشت که کماکان سازمان و کشورهای عضو در
مواردی با نقصان اطلاعات اساسی مواجه هستند.
قسمت دوم
تعهدات دولتها
در چهارچوب پروتکل های ضمیمة کنوانسیون
هدف از تنظیم و تصویب پروتکل های ضمیمه، همکاری گسترده تر
در زمینة حمایت از محیط زیست دریائی در برابر آلودگی از طریق اتخاذ
تدابیری معین و مشخص در جهت اجر ای تعهدات کلی است که دولتها در
24 . مواد 16 18 کنوانسیون.
25 . از جمله:
- Dust Eallout in the Northern part of the ROPME Sea Area ROPME/GC-5/005-1987.
- Waste Water Discharges Froit Domestic Sources to the ROPME Sea Area Report
Kuwait – 1987.
مجلة حقوقی / شمارة یازدهم _ 18
چارچوب کنوانسیون کویت پذیرفته اند. به همین علت ارتباط تنگاتنگی که
بین کنوانسیون کویت و پروتکل های آن وجود دارد، پروتکل همکاری
منطقه ای برای مبارزه با آلودگی ناشی از نفت و سایر مواد مضر در موارد
اضطراری که همزمان با کنوانسیون تصویب و امضاء شده است، جزء
لاینفک کنو انسیون محسوب می شود و تنها دولتهای عضو کنوانسیون
می توانند به پروتکل راجع به آلودگی دریائی ناشی از اکتشاف و استخراج
فلات قاره ملحق شوند.
بطورکلی شمول جغرافیائی پروتکل ها همان محدودة دریائی است که
در مادة 2 کنوانسیون کویت تعریف شده است . مع هذا دولتهای عضو
پروتکل همکاری منطقه ای در موارد اضطراری می توانند در صورت تمایل،
از لحاظ مقابله با موارد اضطراری در دریا بنادر، خورها، خلیج های کوچک
و مرداب های خود را جزء منطقه دریائی محسوب نمایند. 26
منطقه ای که پروتک ل مربوط به فلات قاره در آن قابل اجرا است
دربرگیرندة ک لیة قسمت های فلات قاره هر دولت متعاهد است که در داخل
و یا مجاورت منطقة دریائی قرار گرفته است . بدین ترتیب، پروتکل مذکور
شامل دریای سرزمینی و به طریق اولی آبهای داخلی کشورها نمی شود. با
در نظر گرفتن این واقعیت که تعداد قابل ملاحظه ای از سکوهای نفتی در
دریای مرزی کشورها قرار گرفته است این محدودیت جغرافیائی قابل
توجیه نیست، مضافا اینکه دولتهای عضو کنوانسیون کویت خود را متعهد
نموده بودند که کلیة اقدامات لازم را برای جلوگیری و کاستن از آلودگی
ناشی از عملیات اکتشاف و استخراج نه تنها در فلات قاره بلکه در بستر و
زیر دریای مرزی معمول دارند. 27 در عوض، منطقة پروتکل شامل آن قسمت
26 . مادة 4 پروتکل موارد اضطراری.
27 . مادة 7 کنوانسیون.
19 _ حمایت و توسعة محیط زیست دریایی ...
از فلات قارة دولتهای عضو که در مجاورت منطقة دریائی کنوانسیون
قرار گرفته نیز خواهد شد . گستردگی فلات قاره عمان در اقیانوس هند که
در ماورای منطقة دریائی کنوانسیون کویت ادامه دارد، ایجاب می کرد که
چنین ترتیبی در پروتکل پیش بینی شود.
الف
تعهدات دولت در چارچوب پروتکل همکاری منطقه ای برای مبارزه با
آلودگی ناشی از نفت و سایر مواد مضر در موارد اضطراری
مقصود از مورد اضطراری در د ریا هر نوع آسیب، رویداد، واقعه ی ا
وضعیتی است که منجر به آلودگی مهم یا تهدید قریب الوقوع به آلودگی
مهم در زیست دریائی بوسیلة مواد نفتی گردد و نیز شامل سایر حو ادثی که
برای کشتی ها منجمله نفتک شها رخ دهد و فورا نهای ناشی از فعالیت های
حفاری و تولید نفت، وجود نفت و سایر مواد مضر در آب ناشی از نقص
تأسیسات صنعتی خواهد بود.
تجربه نشان د اده است که برای مقابله با چنین مواردی نیرو و
تجهیزات زیادی بکار گرفته شود که احتمالاً هیچ یک از دولتهای منطقه
نمی تواند به تنهائی آن را فراهم نماید . به همین جهت، همکاری بین دولتها
ترجیحاً در چ ارچوب مرکز کمک های متقابل موارد اضطراری، امری
ضروری به نظر می رسد.
مجلة حقوقی / شمارة یازدهم _ 20
1. اقدامات دولت برای مقابله با موارد اضطراری
برای مقابل با موارد اضطراری آلودگی به صورت کامل و جامع،
دولتهای عضو پروتکل متعهد می شوند که تدابیر لازم را در سطح ملی و
منطقه ای اتخاذ نمایند.
اولین و مهمترین اقدام دولتها در جهت تقویت بنیة خود برای
رویاروئی با آلودگی در موارد اضطراری خواهد بود . بدین منظور دولتها
کوشش خواهند کرد نیروی انسانی کارآمد و تجهیزات لازم از جمله
هواپیما و کشتی در اختیار داشته باشند و با تنظیم طرح هائی نحوة انجام
عملیات و استفاده از این امکانات را مشخص نمایند . تاکنون هفت دولت
مبادرت به اتخاذ چنین طرح هائی نموده اند. 28
تردیدی نیست که سرعت عمل در رویاروئی با موارد اضطراری و
همکاری بین دولتها عوامل تعیین کننده ای در مهار کردن منبع آلودگی
به شمارمی رود. برای اینکه وجود هر نوع مورد اضطراری در اسرع وقت
به اطلاع مراجع ذی صلاح دولتها و مرک ز کمک های متقابل برسد، دول عضو
پروتکل از فرماندهان کشتی ها، خلبانان هواپیماها و مسئولان سکوهائی که
در حوزة عمل آنان قرار دارد، خواهند خواست که این موارد را گزارش
کنند و به محض دریافت گزارش، دولتها موظف خواهند بود مراتب را به
دیگر دول متعاهد و دول صاحب پرچم کشتی که در مورد اضطراری
درگیر است، اطلاع دهند. 29
دولتهائی که نتوانند به علت کم بود امکانات به تنهائی با آلودگی
مقابله کنند، می توانند از دیگر دولتها تقاضای کمک نمایند . این دولتها
نهایت سعی خود را برای کمک در حد امکانات و توانائی خود مبذول
28 . ماده 2 پروتکل موارد اضطراری.
29 . مادة 7 پروتکل موارد اضطراری.
21 _ حمایت و توسعة محیط زیست دریایی ...
خواهند داشت . بدین ترتیب، در این خصوص پروتکل حقی برای دولتها
ایجاد نمی کند و هریک از دولتها مجاز خواهند بود که با درنظر گرفتن
امکانات موجود و احتمالاً دیگر شرایط، به درخواست های رسیده پاسخ
مناسب بدهند . مع هذا باید اذعان داشت که در عمل بسختی دولتی می تواند
در شرایط اضطراری از مساعدت به دیگر دولتهای منطقه خودداری نماید و
از همکاری در جهت دفع خطری که می تواند در نهایت منافع خود او را نیز
تهدید کند، خودداری ورزد . در پروتکل آمده است که کمک مذکور
امکان دارد شامل اعزام پرسنل، مواد و تجهیزات برای دفع مواد آلوده کننده
که جمع آوری شده و همچنین تسهیل در امر انتقال پرسنل و تجهیزات به
داخل و یا خارج از سرزمین هر دولت متعاهد و یا عبور از آن باشد. 30
2. مرکز کمک های متقابل موارد اضطراری در دریا
31 که « میمک » مرکز کمکهای متقابل موارد اضطراری در دریا و یا
علامت اختصاری آن به انگلیسی است، براساس قطعنامه ای که توسط
کنفرانس نمایندگان تام الاختیار کویت صادر شد، در منامه پایتخت بحرین
استقرار یافت و از سال 1983 فعالیت خود را آغاز کرد . این مرکز یکی از
ارکان سازمان منطقه ای برای حمایت از محیط زیست دریائی محسوب
می شود، ولی ماهیت فعالیت مرکز ایجاب می کند که از حداکثر آزادی
عمل نسبت به سازمان برخوردار باشد . به همین علت، دبیر مرکز از
اختیارات لازم برای رویاروئی سریع و مؤثر در برابر موارد اضطراری
برخوردار است.
30 . مادة 2 پروتکل موارد اضطراری.
31. MEMAC.
مجلة حقوقی / شمارة یازدهم _ 22
هدف اصلی از تأسیس مرکز، تقویت بنیة دولتها و تسهیل همکاری
بین آنها به منظور مبارزه با آلودگی در موارد اضطراری است . در این راستا
و در صورت تقاضای دولتها، مرکز موظف خواهد بود آنها را در تهیة
طرح های مقابله با موارد اضطراری، برقراری روش هائی که بتوان طبق آن
به توانائی دولتها در مقابل با آلودگی افزود و همچنین تقویت و توسعة
برنامه های کارآموزی کمک نماید . 32 در این خصوص عملکرد مرکز مثبت
بوده و تاکنون بیش از 200 کارآموز در برنامه های آموزشی و سمینارهائی
که توسط مرکز در زمینه های مختلف مبارزه با آلودگی تشکیل شده است،
شرکت کرده اند. 33
دولتهای عضو پروتکل به نوبة خود مو ظف خواهند بود مرکز را در
گردآوری و توزیع اطلاعات مربوط به موضوعات مندرج در پروتکل یا ری
دهند. بدین منظور، دولتها اطلا عات مربوط به روش های مقابله با موارد
اضطراری، تحقیقات مربوط به زمینه های مذکور و همچنین نتایج و تحولات
آن را در اختیار مرکز و دولت متعاهد قر ار خواهند داد. ضمناً در صورت
وقوع هر نوع مورد اضطراری، دولتهای درگیر سریعاً امر را به اطلاع مرکز
خواهند رسانید . نظر به اهمیت اطلاعات و ضرورت مبادلة آن در اسرع
وقت، پروتکل پیش بینی می کند از جملة وظایف مرکز، ایجاد و حفظ یک
سیستم مخابرات و اطلاعات مناسب با نیازهای دول متعاهدو مرکز خواهد
بود. 34
محتمل است که در آینده مرکز رأساً در امور مربوط به رویاروئی با
موارد اضطراری مداخله کند . در جریان کارهای مقدماتی که به تشکیل
کنفرانس کویت انجامید، آن دسته از دولتها که فاقد نیروی انسانی کارآمد
32 . مادة 3 پروتکل موارد اضطراری.
33. In Depth, op. cit., p.5.
34 . مادة 3 پروتکل موارد اضطراری.
23 _ حمایت و توسعة محیط زیست دریایی ...
و تجهیزات لازم برای مقابله با موارد اضطراری بودند، اصرار داشتند که
چنین مسئولیتی به مرکز داده شود . در پروتکل آمده است که یکی از
هدفهای بعدی مرکز، امکان اقدام به عملیات مبارزه با آلودگی خواهد بود .
پیش بینی شده است که شورا می تواند پس از ارزیابی فعالیت های مرکز و
باتوجه به منابع مالی موجود، چنین اختیاری را به مرکز بدهد. 35
ب
پروتکل راجع به آلودگی دریائی
ناشی از اکتشاف و استخراج از فلات قاره
در مقایسه با دیگر منابع آلودگی، جامعة بین المللی توجه کمتری
نسبت به آلودگی ناشی از اکتشاف و استخراج منابع فلات قاره مبذول
داشته و تاکنون کنوانسیو نی در این خصوص تنظیم نشد ه است و صرفاً
برخی از کنوانسیو نهای جهان شمول و منطقه ای که به دیگر منابع آلودگی
اختصاص داده شده حاوی مقررات کلی در زمینة آلودگی ناشی از اکتشاف
و استخراج منابع فلات قاره است . برای جبران این کمبود، در سال 1977
گروه کارشناسان برنامة مح یط زیست ملل متحد تصمیم گرفت که این
موضوع را در اولویت قرار دهد . حاصل فعا لیت این گروه، تکوین 42 اصل
است که باید ناظر بر اقدامات دولتها در جهت جلوگیری و کاهش از
آلودگی ناشی از عملیات اکتشاف و استخراج از فلات قاره باشد . 36 مادة
208 ملل متحد در مورد حقوق دریاها نیز اصولی کلی را در این زمینه
مشخص می کند. پروتکلی که اخیر اً توسط دولتهای عضو کنوانسیون کویت
35 . مادة 3 پروتکل موارد اضطراری.
36. UNEP/WG.14.
مجلة حقوقی / شمارة یازدهم _ 24
به امضاء رسیده است این اصول را در مدنظر داشته و برای اولین بار
مقررات جامع و کاملی برای جلوگیری از بروز حوادث و محدود کردن
آلودگی ناشی از تخلیه مواد مضر در دریا در حین عملیات کاوش و
بهره برداری از منابع فلات قاره وضع می نماید.
1. اقدامات تأمینی دولتها در جهت جلوگیری از آلودگی
قبل از صدور پروانه برای هرگونه عملیات دریائی که ممکن است
موجب بروز خطرات قابل ملاحظه آلودگی در منطقه شود، دولتهای عضو
پروتکل درخواست خواهند نمود که اثرات بالقوه ناشی از این عملیات بر
محیط زیست مورد ارزیابی قرار گیرد . دولتها موظف خواهند بود خلاصه ای
از نتایج این ارزیابی را، در صورتی که افشای اطلاعات مندرج در آن به
برای اظهارنظر کلیة « راپمی » امنیت ملی کشورشان لطمه نزند، از طریق
دولتهای عضو ارسا ل دارند . قبل از صدور مجوز اکتشاف و یا بهره برداری
براساس ارزیابی های انجام شده، دولت ذی نفع راهنما ئیهای کلی که قرار
است در این خصوص توسط سازمان منطقه ای برای حمایت از محیط زیست
دریائی تهیه شود و همچنین نظریات دیگر دولتها را مدنظر قرار خواهد داد .
هرگاه دول تی ارزیابی را به دلایل ی لازم نداند، متصدی عملیات ، هیئت
مستقلی را مأمور بررسی محیط زیست دریائی و زندگی آبزیان خواهند
نمود. 37
دولت متعاهد قبل ازشروع عملیات باید مراقبت نماید که محل
استقرر تأسیسات به نحوی انتخاب شود که هیچ گونه مانع غیرموجهی برای
دیگر فعالیت های قانونی که در دریا انجام می گیرد، ایجاد نکند . 38 به منظور
37 . مادة 4 پروتکل به فلات قاره.
38 . مادة 5 پروتکل مربوط به فلات قاره.
25 _ حمایت و توسعة محیط زیست دریایی ...
جلوگیری از هرگونه حادثه و ایمنی عم لیات، دولتهای متعاهد مقرر خواهند
داشت که کلیة اقدامات لازم معمول گردد . از جمله اقداماتی که قبل از
شروع عملیات باید مدنظر قرار گیرد، انتخاب تکنولوژی مورد استفاده
توسط کارگزار است. دبیرخانة سازمان منطقه ای برای حمایت از
محیط زیست دریائی، ارتباط مستقیمی بین تکنولوژی و ایمنی عملیات
برقرار نموده بود و در طرح پروتکل پیشنهادی از دولتها خواسته شده بود
که با استفاده از بهترین تکنولوژی موجود در بازار، ایمنی عملیات را
تضمین کنند و از موارد تصادفی آلودگی بکاهند . تعدادی از هیئت های
نمایندگی با قید این عبارت مخالفت نموده، بر این عقیده بودند که چنین
شرطی منجر به افزایش هزینه های اکتشاف و بهره برداری خواهد شد و در
نهایت، توسعة اقتصادی کشورها را مختل خواهد کرد . سرانجام مقرر
شدبرای دس تیابی به اجماع از دولته ا خواسته شود که بهترین تکنولوژی
موجود و قابل توجیه به لحاظ اقتصادی را مد نظر داشته باشند. 39
هریک از دول متعاهد کلیة تدابیر عملی را بکار خواهند برد تا
اطمینان حاصل کنند که تأسیسات از لحاظ ایمنی مورد تأیید است و وسایل
و ابزارهای مورد اس تفاده، بویژه فوران گیرها و سایر وسایل ایمنی، در
شرایط مطلوب کار قرار دارد و متناوباً مورد آزمایش قرار می گیرد .
به منظور جلوگیری از برخورد کشتی ها تأسیسات دریائی باید در بالای سطح
آب قرار گرفته و طبق رویة کشتیرانی بین المللی به چراغ و سایر ابزار
اعلام خطر مج هز باشد . متصدیان تأسیسات دریائی موظف خواهند بود قبل
از شروع عملیات یک طرح اضطراری جهت مقابله با هرگونه حادثه آماده
کنند و آن را به تأیید مقام ذی صلاح دولتی که در حوزه صلاحیتش فعالیت
39 . مادة 2 پروتکل مربوط به فلات قاره.
مجلة حقوقی / شمارة یازدهم _ 26
می کنند برسانند . به کلیة افراد شاغل در این تأسیسات باید براساس این
طرح ها آموزش لازم برای مقابله با موارد اضطراری داده شود. 40
جمع آوری تأسیسات بعد از خاتمه عملیات بهره برداری امری الزامی نیست
و صرفاً در مواردی که ایمنی دریانوردی و منافع ماهیگیری ایجاب کند،
دولت متعاهد تصمیم به برداشتن قسمتی و یا تمامی تأسیسات خواهد
گرفت. در این خ صوص، پروتکل از مادة 60 کنوانسیون 1982 حقوق
دریاها پیروی کرده است . قرار است سازمان منطقه ای برای حمایت از
محیط زیست دریائی، راهنمای کلی در این مورد تهیه کند تا مبنای عملکرد
دولتها قرار گیرد . ضمنا دولتهای عضو پروتکل خواهند کوشید در مناطقی
که دارای منافع مش ترکی در امر ماهیگیری هستند، روش مشترکی را در
زمینة جمع آوری تأسیسات مورد تصویب قرار دهند . 41 با درنظر گرفتن این
واقعیت که در آینده نزدیک اغلب تأسیسات نفتی خلیج فارس فرسوده
می شود، همکاری بین دولتها ضروری به نظر می رسد.
2. مقررات مربوط به دفع ضایعات سکوهای حفاری
پروتکل بین ضایعات عملیاتی و زباله های معمولی قائل به تفکیک
است.
ضایعات عملیاتی شامل پس آب حاصل از قسمت ماشینها و تخلیه
ناشی از عملیات حفاری است . در هر دو مورد، این ضایعات به میزان
متفاوتی آغشته به نفت می باشد و به همین دلیل برای محیط زیست دریائی
زیان آور است.
40 . پروتکل مربوط به فلات قاره.
41 . پروتکل مربوط به فلات قاره.
27 _ حمایت و توسعة محیط زیست دریایی ...
در آن قسمت از م نطقه پروتکلی که منطقه ویژه و در برگیرندة خلیج
فارس است به علت کثرت سکوهای نفتی و آسیب پذیری منطقه هیچ نوع
پس آب به دریا تخلیه نخواهد شد مگر اینکه میزان نفت موجود در آن،
بدون اینکه رقیق شده باشد، از 15 میلی گرم در لیتر تجاوز ننماید.
در صورت تخلیه ضایعات ناشی ازعملیات حفاری در منطقه
پروتکل، مجاز شناخته خواهد شد که در حالت رقیق نشده میزان آلودگی
نفتی بیش از 40 میلی گرم در لیتر به صورت متوسط در هرماه تقویمی و در
هیچ زمانی بیشتر از 100 میلی گرم در لیتر نباشد . خروجی تخلیة پس آب و
فاضلاب های ناشی از عملیات حفاری تا حد ممکن زیر سطح آب دریا انجام
خواهد گرفت. 42
تخلیة ضایعات ناشی از فعالیت هائی که در روی سکوها انجام
می گیرد تابع مقررات بسیار دست و پاگیری است . با الهام از کنوانسیون
لندن 1972 دربارة آلودگی ناشی از تخلیة مواد زائد به دریا پرو تکل دفع
برخی از مواد دیرپا و خطرناک برای محیط زیست و دیگر استفاده های
خطرناک و مضر برای دریا را کاملاً منع می کند. این مواد عبارتند از مواد
پلاستیکی و کلیة زباله های دیگر شامل مواد کاغذی، تکه های پارچه،
شیشه، فلزات، بطری، ظروف یکبار مصرف، پوشال و دیگر مواد بسته بندی.
دفع مواد زائد غذائی در فاصله کمتر از 12 میل دریائی از نزدیکترین
خشکی منع شده است و فاضلاب تأسیساتی که ده نفر یا بیشتر در آن
فعالیت دارند، در منطقة مورد اشاره در پروتکل تخلیه نخواهد شد . تدابیری
برای تخلیه فاضلاب اینگونه تأسیسات در پروتکل پیش بینی شده است، از
جمله ایجاد تسهیلاتی در نوار ساحلی به منظور دریافت فضولات. 43
42 . مادة 9 پروتکل مربوط به فلات قاره.
43 . مادة 10 پروتکل مربوط به فلات قاره.
مجلة حقوقی / شمارة یازدهم _ 28
بعد از گذشت بیش از ده سال از تصویب طرح عملیاتی برای
حمایت و توسعة محیط زیست دریائی خلیج فارس و دریای عمان و
لازم الاجراء شدن کنوانسیون منطقه ای کویت برای همکاری دربارة حمایت
از محیط زیست دریائی در برابر آلودگی جا دارد که فعالیت دولتهای منطقه
در امر حراست از محیط زیست مورد ارزیابی قرار گیرد.
سال گذشته سازمان منطقه ای برای حمایت از محیط زیست دریائی،
گروهی از کارشناسان دول عضو را مأمور نمود که به این امر مهم بپردازند .
بطورکلی کارشناسان بر این عقیده هستند که در بیشتر موارد، دولتها
نتوانسته اند به علت بلندپروازی تنظیم کنندگان طرح عملیاتی، به اهداف تعیین
شده دست یابند . در مواردی، ارزیابی محیط زیست به علت نقصان اطلاعات
اساسی دربارة هواشناسی و منابع منطقه، هنوز مراحل اولیه را طی می کند. در
مواردی نیز مطالعات دولتها به علت عدم هماهنگی در سطح منطقه تاحدی
بلااستفاده است. 44 بی تردید جنگ هشت سالة ایران و عراق که در گزارش
کارشناسان سازمان منطقه ای مذکور مستقیماً به آن اشاره نشده از جملة
موانع اصلی گسترش همکاری بین دولتهای منطقه در جهت نیل به اهداف
کنوانسیون بوده است.
در طول جنگ، حمله به نفتکش ها و بخصوص بمباران سکوهای نفتی
ایران توسط عراق و ایالات متحدة امریکاآلودگی های گسترده ای را به
دنبال داشت و صدمات جبران ناپذیری به آبزیان خلیج فارس وارد نمود .
اقدامات سازمان منطقه ای یاد شده در جهت مهارکردن فور ان نفت و اجرای
مفاد پروتکل به آلودگی در موارد اضطراری بی نتیجه ماند و دبیر اجرائی
44. In Depth op. cit.
29 _ حمایت و توسعة محیط زیست دریایی ...
سازمان نیز اذعان داشت که سازمان مذکور برای رویاروئی با چنین موارد
آمادگی ندارد. 45
در حال حاضر، مینهای رها شده و نشت احتمالی محمولات خطرناک
کشتی های غرق شده در طول ج نگ ممکن اس ت خطرات مهمی برای
محیط زیست دریائی و کشتیرانی بوجود آورد . به منظور تنظیم برنامة
شناسائی و پاکسازی منطقه از زباله های باقیمانده از جنگ و تدوین یک
طرح زمان بندی شدة عملیاتی، دولت کویت خواستار تشکیل اجلاس
فوق العادة شورای سازمان منطقه ای برای حمایت از محیط زی ست دریائی
شد. در این اجلاس که در تاریخ نهم و دهم آبان ماه 1367 تشکیل شد،
دولت کویت پیشنهاد کرد که به عنوان اولین قدم، آبهای سرزمینی و
بین المللی منطقة دریائی کنوانسیون کویت بازرسی شود و موانع مختلف
مورد شناسائی قرار گیرد و در مرحلة بعدی، طرح عملیاتی برای تقلیل و
کاهش این موانع از طریق هماهنگی با سازمان های منطقه ای و بین المللی و
کشورهائی که ذی نفع در مسئله امنیت دریانوردی هستند تهیه شوند . ضمناً
برای اجرای هرچه سریع تر این برنامه دولت کویت پیشنهاد نمود که کمیتة
عالی هماهنگ ی توسط دولتهای عضو سازمان فوق الذکر که دارای تخصص
در اینگونه فعالیت ها هس تند تشکیل گردد و از کلیة سازما نهای ذی ربط
جهت تهیه و تأمین کلیة اطلاعات درخصوص موقعیت زباله های باقیمانده از
جنگ و عواقب بالقوة آن دعوت شود. 46 درخصوص مینها باید متذکر شد
که حقوق بین الملل، دولتها را موظف می کند که بعد از خاتمة مخاصمة
فعال، موقعیت مینها را به اطلاع دیگر دول تها برسانند . در رأی مربوط به
به سال 1949 ، دیوان بین المللی دادگستری اعلام داشت که « تنگة کرفو »
45. “La Sirecne” n= 23 Mars 1984 p 29-30.
46. Proposal on Surveillance, Ecological Assessement and Clearance of War-Related Pollution,
Objects, and Wrecks in the Sea Area ROPME/CM-ES. ¾ Annex V.
مجلة حقوقی / شمارة یازدهم _ 30
آلبانی می بایستی براساس ملاحظات انسان دوستانه، مین گذاری آبهای
سرزمینی خود را به اطلاع دیگران می رساند. بخش محیط زیست ملل متحد
نیز به سال 1977 در گزارشی که باقیمانده های جنگی اختصاص داده شود
بود، از دولتها خواست که هرگونه اطلاعاتی را که درخصوص موقعیت
مینها در اختیار دارند به این بخش منتقل کنند. 47
اجلاس فوق العادة شورای سازمان منطقه ای برای حمایت از محیط
زیست دریا ئی از دولتهای عضو خواست که حداکثر ظرف شش ماه موقعیت
مینها و کشتی های غرق شده را به اطلاع سازمان مذکور برسانند . اطلاعات
مفیدی توسط دولتهای عضو و برخی از مؤسسات که در طول جنگ به
کشتی های آسیب دیده کمک می کردند، در اختیار سازمان قرار گرفته
است و جلسه ای نیز با حضور کارشناسان دولتهای عضو به منظور بررسی این
اطلاعات در تاریخ 2 و 3 ژوئیه 1989 در کویت تشکیل شد . 48 چنین به نظر
می رسد که محمولة اغلب کشتی های غرق شده که تاکنون شناسائی شده
است، برای محیط زیست دریائی خطرناک نیست.
از هم اکنون برخی از دولتهای منطقه آمادگی خود را برای
جمع آوری زباله های باقیمانده از جنگ اعلام نموده اند و باید امیدوار بود که
با برقراری صلح بین ایران و عراق، دولتهای عضو کنوانسیون بتوانند با
همکاری یکدیگر مبادرت به پاکسازی خلیج فارس بنمایند.
47. A/32/187 27 July 1977.
48. ROPME/CM-ES 3.3/3. 3 July 1989.__